Tasarrufun İptali Davaları

1.      Tasarrufun iptali davası nedir? Şartları nelerdir?

İcra takibinde borçlunun malvarlığı, alacaklının alacağını tahsil etmesinde en önemli güvencedir. Ancak borçlular bazen malvarlıklarını üçüncü kişilere devrederek alacaklının tahsil imkanını ortadan kaldırabilir. İşte tasarrufun iptali davası, borçlunun bu tür hileli işlemlerini geçersiz kılarak alacaklının hakkını korumayı amaçlayan önemli bir hukuk yoludur. Tasarrufun iptali davasının açılabilmesi için iptale konu olabilecek işlemler, borçlunun borç altına girmesinden sonra yaptığı ve alacaklının hakkını ihlal eden işlemlerdir. Yani davacı, borçlunun yaptığı devrin- örneğin bir taşınmaz satışı, bağış veya temlikin- alacağın doğum tarihinden sonra gerçekleştiğini ispatlamalıdır. Tasarrufun iptali davası için aşağıda yer alan şartların bulunması esastır;

• Gerçek bir alacağın varlığı
• Borçlunun aciz hâlinde olması
• Tasarrufun alacağın doğumundan sonra yapılmış olması
• Tasarruf işleminin borçlunun malvarlığını azaltması
• Alacaklının zarara uğrama ihtimali
• Borçlu ve üçüncü kişinin kötü niyetli olması
• Davanın kanuni süresi içinde açılması

2.      Tasarrufun iptali davasının amacı nedir? Görevli ve Yetkili Mahkeme hangisidir?

Bu davanın temel amacı, borçlunun alacaklıdan mal kaçırma amacıyla yaptığı muvazaalı veya hileli devirleri iptal ettirmektir. Burada iptal, mutlak anlamda işlemin geçersizliği değil; sadece alacaklı yönünden hükümsüz hale getirilmesi anlamına gelir. Yani üçüncü kişi devraldığı malın mülkiyetini kaybetmez, ancak alacaklı o malı haczettirebilir.

İİK'nın 281. maddesine göre tasarrufun iptali davalarına bakmakla görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemeleridir. Bu kural, işlemin niteliğine bakılmaksızın uygulanır. Örneğin dava konusunun ticari nitelikte olması görev açısından önem taşımaz.

İİK'da özel yetki kuralı bulunmadığından, HMK'nın genel yetki kuralları uygulanır:

3.      Hukuki dayanağı nedir? Hangi hallerde İptal davası açılabilir?

Tasarrufun iptali davası İcra ve İflas Kanunu'nun 277-284. Maddeleri arasında düzenlenmiştir. Aşağıda yer alan tablo ile tasarrufun iptali davasının hangi hallerde ve hangi maddelere dayanarak açılabileceği açıklanmıştır.

4.      Davanın Tarafları ve Süresi:

-Davacı: Alacaklı (icra takibine dayanan alacağını ispatlayan kişi)

-Davalılar: Borçlu ve malı devralan üçüncü kişi (ve varsa sonraki devralanlar)

- Süre: Öğrenmeden itibaren 5 yıl içinde açılmalıdır (İİK m.284).

5.      İspat ve Uygulamadaki Önemli Noktalar:

ü  Borçlunun birden fazla taşınmazı var ise hepsi için iptali istenebilir mi?

İcra ve İflas Kanunu'nun 283/1. maddesi açık şekilde, tasarrufun iptali halinde alacaklının yalnızca alacağı miktar kadar taşınmazı haczettirip sattırabileceğini düzenlemiştir. Bu ilke, tasarrufun iptali davasının ölçülülük ilkesine bağlı olarak yalnızca alacak miktarıyla sınırlı şekilde açılabileceği anlamına gelir. Bu sebeple borçlunun yaptığı birden fazla tasarruf işlemi varsa ve alacak yalnızca bir işlemle karşılanabiliyorsa, diğer işlemlerin iptali talepleri reddedilir. Karşı vekalet ücreti çıkabileceği ihtimalinde bu husus önem arz etmektedir ve dikkat edilmelidir.

ü  Aciz vesikasının varlığı tasarrufun iptali davaları için önem arz eder mi?

Aciz vesikasının varlığı, tasarrufun iptali davası açısından önemli bir ön koşul niteliğindedir. İcra ve İflas Kanunu'nun 277. maddesi uyarınca, tasarrufun iptali davası ancak "aciz halinde bulunan borçluların" yaptığı işlemler için açılabilir. Bu nedenle alacaklı, davadan önce borçlunun malvarlığının borcunu karşılamaya yetmediğini ve aciz halinde olduğunu ispat etmekle yükümlüdür.

Bu durum genellikle icra takibi sonucunda düzenlenen kesin aciz vesikası ile ispatlanır. Ancak uygulamada Yargıtay, fiili aciz halinin de yeterli olabileceğini kabul etmektedir. Yani kesin aciz vesikası alınamasa dahi menkul haczi tutanağı ile hacze kabil mal bulunamadığının tespiti halinde de dava açılabilir.

Kısacası; aciz vesikası, borçlunun ödeme gücünün tükendiğini resmen gösteren bir belge olduğundan, tasarrufun iptali davasında alacaklının dava ehliyeti ve hakkının dayanağını güçlendiren bir unsurdur. Bunun yokluğunda dava reddedilmezse bile, alacaklının ispat yükü artar. Aciz vesikasının sunulması halinde ise ispat yükü davalıların üzerine geçmiş olur. 

ü  Aciz vesikası dava açıldıktan sonra alınabilir mi?

Tasarrufun iptali davası açıldığı sırada alacaklının elinde aciz vesikası bulunmasa bile, dava devam ederken bu belgenin icra dairesinden temin edilmesi mümkündür. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, aciz vesikasının dava açılmadan önce mevcut olması şart değildir. Önemli olan, dava sonuçlanıncaya kadar borçlunun aciz halinin belgelenmiş olmasıdır. Özetle; dava dosyası kesinleşinceye kadar sunulabilir.

ü  Borçlunun malvarlığı bulunması halinde tasarrufun iptali davası açılabilir mi?

Bu durumda İcra ve İflas Kanunu'nda yer alan tasarrufun iptali hükümlerine göre değil TBK'nın 19. Maddesi uyarınca tasarrufun muvazaa nedeniyle hükümsüzlüğü ileri sürülebilir.

İcra ve İflas Kanunu'ndaki tasarrufun iptali davası, borçlunun aciz haline dayanırken; TBK. M. 19 kapsamındaki muvazaa davası, borçlunun mal kaçırma amacıyla yaptığı görünürdeki işlemlerin iptaline yöneliktir. Aralarındaki farklar ise;

-          Tasarrufun iptali davasının İİK'da yer alan hükümlere göre açılması halinde 5 yıllık zamanaşımı süresi söz konusudur, TBK. m. 19'a göre açılması halinde ise zamanaşımı söz konusu değildir.

-          İİK'da yer alan hükümlere göre açılacak olan tasarrufun iptali davasında aciz vesikası aranırken, TBK. m. 19'a göre açılacak davalarda aciz vesikası aranmaz. Ancak dikkat edilmesi gereken husus aciz vesikası olmaması nedeni ile ispat hususunun davacı yani alacaklı tarafta olacağıdır. Bu sebeple davanın açılırken diğer şartları da taşıması ispat açısından önem arz etmektedir. TBK m.19'a göre açılacak olan muvazaa davalarında ispat her türlü delil ile sağlanabilir. (Tanık, sözleşme vs.)

6.      Tasarrufun İptali Davasının Kabulü ve sonrasında ne olur?

Tasarrufun iptali davası, borçlunun yaptığı bir tasarruf işlemini tamamen geçersiz kılmaz. Mahkeme davayı kabul ederse, söz konusu işlem yalnızca davacı alacaklı yönünden hüküm doğurmaz hale gelir. Yani taşınmaz veya mal üçüncü kişinin adına kayıtlı kalmaya devam eder; fakat alacaklı o mal üzerinde haciz ve satış hakkını kullanabilir.